ابو القاسم سلطانى
22
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
ابن ماسويه آمده است كه آن جانشين فاوانيا مىباشد لذا برخى تصور كردهاند كه آن ميوه فاوانيا مىباشد 5 * . انصارى در كتاب اختيارات ذيل اكتمكت مىنويسد : صاحب منهاج گويد " چوبى است هندى و همو گويد بندق هندى است و گويند اطموط بود " 6 * و اين سهو است و خطا ولى قول صاحب جامع ( منظور ابن بيطار ) كه آن را حجر العقاب خوانده صحيح است . مؤلف گويد كه مانند سنگى بود سبك به مقدار جوزبوا 7 * بسيار سخت و دشوار شكن به شيرازى گند ابليس يعنى خصيه ابليس خوانند 8 * . در برهان قاطع نيز گن ابليس ، خايه ابليس مترادف با اكتمكت آمده است . صاحب مخزن ذيل اكتمكت مىنويسد عوام فارس آن را خايه ابليس مىنامند و آن ميوه درختچهاى است خاردار شبيه به انار ( شرح درخت كامل و دقيق مىباشد ) به هندى آن را كرنجوه 9 * و كرنج مىنامند اگر ميوه خشك شده آن را تكان دهند مغز درون آن بر اثر حركت و برخورد با پوسته سخت آن صدا مىكند لذا اكثر اشتباه نموده و آن را سنگ دانستهاند 10 * . با استناد به مراتب فوق و اينكه در كتاب هوپر 11 * و كتاب هندى 12 * اسامى خايه ابليس ، تخم ابليس و بندق هندى بهطور مترادف آورده شده و امروزه در هند و پاكستان 13 * آن را كرنجوه مىنامند و صاحب مخزن نام فارسى و هندى اكتمكت را به ترتيب خايه ابليس و كرنجوه ذكر نموده است بنابراين اكتمكت ، خايه ابليس ، تخم ابليس همان بندق هندى يا رته مىباشد كه نام علمى آن در صدر آمده است به ويژه اينكه اثرات درمانى ذكر شده ذيل اكتمكت در مخزن الادويه نظير موثر بودن آن در هيدروسل ، ورم بيضه ، تب ، تسكين درد ، ورم غدد و غيره كاملا امروزه براى ميوه درختچه مورد بحث قائل مىباشند و كاربرد درمانى بويژه در محل رويش دارد . كاربرد درمانى در طب سنتى : رازى ذيل رته كه واژه نبطى و احتمالا از ريهته هندى گرفته شده است مىنويسد : رته بندق هندى مىباشد اگر پوست خارجى ميوه را گرد نموده و به اندازه يك عدس آن را در گزيدگى كژدم و رتيل تناول نموده و يا به بينى بكشند و يا حدود 5 گرم آن را با گياه خارشتر آميخته و ميل نمايند و يا به موضع گزيدگى بهمالند سودمند و پادزهر كليه سموم مىباشد و در كاتاراكت ، تب چهار يك ( تب مالاريا كه عامل آن پلاسموديوم ويواكس مىباشد و هر 72 ساعت يك بار عود مىكند ) ، شكمروش ، قى و اسهال شديد ، گال ، سردرد و ميگرن موثر مىباشد و در لقوه چنانچه به اندازه يك دانه فلفل سياه از آن را به بينى بكشند و چند روز به دور از روشنائى استراحت نمايند كجى دهان بر طرف مىشود همچنين در صرع ، زايل شدن حس چشائى 14 * و سرگيجه مفيد مىباشد بخور دادن با پوستى كه به مغز چسبيده و داخل ميوه مىباشد در هيدروسفالى نوزادان 15 * و جنون و ماليدن آن با سركه در خنازير درد پشت و كمر و خوردن به اندازه يك نخود آن در روز به مدت چند روز درد قولنج را از بين مىبرد و نوشيدن آن همراه با آب سرد بىاشتهائى را بر طرف مىكند .